Na ons hachelijke avontuur in Bosnië, waren we voorlopig wel even klaar met ‘uit je comfort zone stappen’. Dit grapje kostte me heel wat jaren van mijn leven en leverde spontaan grijze haren op.

Na verdwaald te zijn in de Bosnische rimboe, en terecht te komen in zomerse onweersbuien, werden we gered door Oliver, de Duitse campingeigenaar die we kort daarvoor leerden kennen. Na uren over grindweggetjes en bochtige slingerpaden met z’n zessen en 2 honden in de auto door te hebben gebracht, reden we het campingterrein weer op waar ons avontuur zo’n 24 uur geleden begon. De zon was inmiddels op, maar wij kropen doodmoe het gastenbed in.

Een Duitse gemeenschap in Bosnië

Rond 11 uur worden we langzaam wakker, en hebben onze reddende engelen hun tafel gedekt voor het ontbijt. Ze hebben weinig inkomsten en leven noodgedwongen eenvoudig. En toch delen ze het weinige dat ze hebben met ons, hartverwarmend. Ik vul het ontbijt aan met onze havermout met melkpoeder, en met elkaar komen we langzaam bij van de schrik van de afgelopen uren. We worden uitgenodigd om naar vrienden te gaan, die wonen een stuk verder, waar we langs Bihac zullen rijden. Daar kunnen we onze auto oppikken en de dag met hen doorbrengen, als we willen. Het blijkt dat er sinds de coronatijd veel Duitse gezinnen naar Bosnië zijn geëmigreerd, die hier met elkaar een hechte gemeenschap vormen. Vandaag komen er verschillende gezinnen samen, om een vuur te maken en broodjes te bakken. Er is ook een tentenveldje waar we gebruik van kunnen maken.

Go with the flow

Niet veel later proppen we 8 man en een paar honden in de auto, we zitten met 6 personen gestapeld achterin, en geen haan die er naar kraait in Bosnië. Als we na een poos bij Bihac aankomen en we onze auto zien staan, valt er een gigantisch gevoel van opluchting over me heen. Gek genoeg geeft het zien van de auto, met daarin de helft van onze bagage, een gevoel van veiligheid en vertrouwdheid. Het voelt enorm rijk om nu te kunnen rijden in plaats van te lopen. En tegelijkertijd kan ik wel huilen, omdat onze trektocht zo abrupt tot een einde is gekomen op een manier die we geen van allen voorzagen. Iedereen heeft tijd nodig om even tot rust te komen, dus gebruiken we vandaag om gewoon te ‘zijn’, zonder iets te moeten. We laten ons volledig opnemen in de gastvrijheid en de ervaringen met allemaal nieuwe mensen.

Leven op het land

Langs de route maken we een korte stop, waar we broodjes bij de bakker halen, en onze weg vervolgen naar het eerste bevriende gezin van Oliver en Alexandra. Dit stel heeft een groot stuk land en een huis dat de laatste jaren compleet gerenoveerd is. Ze hebben de droom een commune te starten en zoveel mogelijk zelfvoorzienend te leven. De man, met zijn lange krullende haar in een staart gebonden, gestoken in een blauwe overal, komt joviaal en enthousiast op ons aflopen, en vertelt uitgebreid over hun plannen, dromen en zorgen. Hij komt net van de buurman, waar hij heeft geholpen met hooi verzamelen, een wederdienst voor het laten grazen van koeien op elkaars land. Ook hier zie ik een gigantische moestuin, en rennen de kinderen in kaplaarzen onder zomerjurkjes achter de honden aan. Wat een vrijheid.

Zelfvoorzienend leven in de natuur

We drinken thee op houten stammetjes op het nog vochtige gras, terwijl de kinderen elkaar al hebben gevonden als speelkameraadjes. Na een poosje rijden we met elkaar verder naar het volgende gezin. Dit blijkt nog een spannende aangelegenheid als de route enkel begaanbaar is door 4×4 terreinwagens (die we niet hebben), en we met veel moeite en aardig wat billenknijpmomentjes op het terrein aankomen. Hier is het met alle gezinnen samen één grote gezellige boel. De kinderen, variërend van baby tot tieners, vermaken elkaar en doen spelletjes in een oude caravan, vangen spinnen in de bosjes en roosteren broodjes boven het vuur. Taal en achtergrond zijn niet relevant, iedereen wordt opgenomen en is welkom. Het voelt als een warm bad, liefdevol en vol vrijheid. De volwassenen uiten hun zorgen over de wereldpolitiek, enkele kinderen volgen thuisonderwijs, en alle gezinnen proberen zoveel mogelijk zelfvoorzienend te leven, in verbinding met de natuur. Maar er worden ook zorgen geuit over rondkomen, een baan vinden, geld verdienen. Als buitenlander in Bosnië sta je onderaan de prioriteitenlijst om in aanmerking te komen voor een baan, er is namelijk maar weinig werkgelegenheid.

Waar vind je vrijheid?

Ondanks de warme, ontspannen sfeer bekruipt me een gevoel van heimwee en eenzaamheid. Te midden van deze liefdevolle mensen. In eerste instantie kan ik het niet plaatsen, maar later besef ik dat de stelligheid van de uitingen van de mensen hier, me doen beseffen dat ik door de tijd heen meer genuanceerd ben geworden in mijn overtuigingen: ‘ik weet het niet’ als antwoord is misschien nog zo gek niet. Ik zie dat het volledig de andere kant op bewegen, zoals door de radicale beslissingen die deze gezinnen hebben genomen, niet automatisch tot het gedroomde antwoord leiden: er zijn immers nog steeds zorgen, er is nog steeds lijden. Ik besef dat die vrijheid toch grotendeels te zoeken en te vinden is in onszelf, ongeacht de omstandigheden waarin we zitten. Rationeel weet ik dat wel, maar nu ervaar ik het in de realiteit, en dat komt even binnen. Voor mijzelf zit er vooral een oefening in het leren omgaan met het leven zoals die is, zoals die zich aandient, in plaats van van het ene uiterste naar het andere uiterste te bewegen.

Doen wat je het liefste doet

En tegelijkertijd zie ik ook hoe verrijkend en heerlijk het is om in de rust, de ruimte en de natuur te leven. Het gezin waar we nu zijn, heeft een gigantische houten schuur, waar de man zelf aan houtbewerking doet en prachtige dingen creëert. Het is schitterend om te zien hoe hij zo in zijn element is, met het warme, stoffige zaagsel in zijn haar en de zoete geur van hout om hem heen. Ik kan me helemaal voorstellen hoe rijk en vrij dat voelt, om zo in flow bezig te zijn met datgene dat je het allerliefste doet. Hoeveel voldoening dat moet geven, om te creëren op een manier die je helemaal zelf bepaalt.

Leven in en met de natuur

De tieners maken bloemenkransen en verzamelen kruiden voor het aanstaande ritueel van midzomernacht over een paar dagen. Onze dochters worden uitgenodigd en ik vind het jammer dat we er niet bij zullen zijn, het zijn mooie manieren om de verbinding met en het respect voor het leven in en met de natuur te stimuleren. Deze dag, met alle indrukken en bijzondere ontmoetingen, sluiten we in ons hart als een hele fijne herinnering, met ook de nodige inspiratie voor de toekomst.

Bosnië in vergelijking met andere Balkanlanden

Bosnië is een ervaring op zich. Heel anders dan onze bezoeken aan andere Balkanlanden, en in sommige opzichten ook weer gelijk. Wat me vooral bij blijft is hoe leeg en weids het land is. Na de oorlog is het land grotendeels leeggelopen en zijn veel mensen op de vlucht geslagen en geëmigreerd naar landen als Nederland, Oostenrijk, Engeland en Scandinavië. Achter veel buitenlandse nummerborden, gaan regelmatig Bosniërs schuil, die teruggaan naar familie of hun geboortegrond in vakanties. We zijn onder de indruk van de verhalen die we uit eerste hand horen van Bosniërs en Serviërs over de oorlog, en ook over het feit dat ze geen enkele wrok tonen tegenover buitenlandse toeristen. Integendeel: overal waar we komen worden we hartelijk en gastvrij ontvangen.

Een leeggelopen land

We lopen door ooit florerende steden waar tienduizenden mensen woonden, maar nu nog amper 1000. Fabrieken staan nu leeg, hotels verkrotten langs de route, er groeien bomen door het dak van leegstaande huizen. Langs de wegen en in stadjes zien we met enige regelmaat de kogelgaten in de muren en meer dan eens passeren we gedenkstenen en grafzerken langs de wegen. In Nederland leven we op postzegelformaat, hutje mutje op elkaar, hier is men blij als er überhaupt mensen willen kopen en er komen wonen. Elke dag lopen we urenlang door een leeg land.

De infrastructuur en manier van leven

Wegen in Bosnië zijn vaak niet geasfalteerd, maar bestaat uit macadam, een soort grind. De infrastructuur dwingt bijna tot een terreinwagen, en je moet geen haast hebben, want snelwegen zijn er vrijwel niet. Het leven op het land is vergelijkbaar met hoe we dat in Albanië zagen: mensen bewerken het land veelal met de hand, hoewel er hier en daar een klein tractortje te vinden is. De vrouwen knopen hoofddoeken over hun haren als ze aan het werk zijn, de mannen glimlachen ons toe met een gebit vol ontbrekende tanden. Veel van wat er te zien is, is zelfgemaakt en handbewerkt. De Bosniërs leven zoveel mogelijk zelfvoorzienend, met eigen moestuinen en fruitgaarden, maar zijn bijvoorbeeld ook allemaal in het bezit van een auto, om niet afhankelijk te zijn van anderen. Zo leerden we dat taxi’s eigenlijk niet bestaan. Hoewel we een treinspoor hebben gezien, hebben we geen enkele trein zien rijden.

Sporen van het communisme

Het feit dat Bosnië geen lid is van de EU, merkten we op diverse manieren. Zodra je de grens overgaat, valt je mobiele netwerk uit. Het beste kun je een Bosnische simkaart kopen, anders ben je genoodzaakt flink te betalen voor gebruik van mobiele data. Sporen van het communisme zijn nog overal merkbaar. Hier vind je geen H&M of Zara, maar koop je de kleding bij de enige winkel uit het dorp. In de supermarkt vind je geen cocacola of andere bekende merken, enkel de Bosnische varianten. Fruit en groente verkopen ze bijna niet in de supermarkt, maar kun je beter langs de vele fruitstalletjes langs de weg scoren. In plaats van de Mac, vind je hier grill stalletjes langs de weg, waar schapen boven het spit draaien. Toen onze lichtgewicht slaapmat lek ging, en we zochten naar vervanging, bleek dat kansloos: in Bosnië kennen ze geen outdoor winkels, en het vinden van lichtgewicht trekkersgear is dan ook een flinke uitdaging. Wandelpaden zijn er dan ook nauwelijks, en waar ze zijn, zijn ze onbetrouwbaar in bewegwijzering. Ga je hier hiken, bereid je dan gedegen voor. Buiten de paden lopen is sowieso af te raden, vanwege de vele landmijnen die overal in het land liggen verborgen, als erfenis van de oorlog.

Een ongedwongen vrijheid

Kamperen kun je hier op sommige plekken, waar mensen hun stukje land dat ze over hebben verhuren als ‘kamp’, waar je je 4×4 wagen of camper kunt stallen. Op geen enkele plek, behalve bij de grensovergang, hoefden we ons paspoort te tonen. Het lijkt of Bosniërs weinig regels hanteren, of misschien nemen ze het niet zo nauw. Het geeft een gevoel van vrijheid en ongedwongenheid. Met z’n achten in één auto rijden kan gewoon hier. Bijzondere ervaringen in een bijzonder land. Vooral de gastvrijheid voelde als een heel dankbaar geschenk op onze reis.

Terug naar Slovenië

Als we aan het einde van die dag in de schemering de stilte van onze tentjes opzoeken, hebben we een beslissing genomen: morgen reizen we terug naar Slovenië. Ik heb heimwee naar het land dat niet mijn thuis is, maar wel als thuis voelt. Daar zullen we nog een paar dagen een trektocht maken over de Jacobsroute, de pelgrimsroute van Slovenië.

Het bericht Afscheid van Bosnië verscheen eerst op Struin Stories.

Ik slaap niet goed, door het plakken en zweten, en ben dan ook blij als de wekker gaat. Het is nog schemerig als we opstaan en de tenten opbreken en inpakken. Al om 8u zijn we gereed en beginnen we aan de eerste van vele, véle hoogtemeters vandaag. We hadden gisteren al uitzicht op de berg die we vandaag gaan beklimmen, en dit blijkt geen kleintje te zijn. We maken maar liefst 1200 hoogtemeters en ruim 30 km vandaag. Gelukkig wisten we dat niet van tevoren, anders hadden we er waarschijnlijk niet eens aan begonnen. Ons plan is om in 2 dagen naar Bosanski Petrovac te lopen, zo’n 50km verderop. Maar door de hoogtemeters schieten we totaal niet op! We lopen vaak maar 2km per uur, een slakkentempo. Ik reken in stilte uit waar dat op neerkomt en spreek mijn zorgen maar niet hardop uit.

Stilte en slangen

Als we eenmaal boven aan de berg komen, lopen we over prachtige hoogvlaktes. Overal  waar we heen kijken, worden we omringd door natuur, heuvels, wuivend groen, geel en goud gras. Er is geen huis of sterveling te zien. Er heerst een totale stilte, wat bevreemdend aandoet. Ik ben gewend de vogels te horen fluiten in de zomer, of insecten te horen zoemen, fladderen of krekelgeluiden te horen maken. hier in Bosnië is het anders, de stilte ligt als een dikke deken over de natuur heen, alsof iemand op de mute knop van de wereld heeft gedrukt. Ik kan me niet herinneren dat ik ergens zo’n bizarre stilte heb gehoord. Ik gebruik mijn stok om deze in de grond voor me te prikken en te kloppen en vegen door het hoge gras voor me. Hier in Bosnië wonen talloze slangen, en ik ben me ervan bewust dat de kans aanwezig is dat we deze tegenkomen. Ze verstoppen zich ook graag in het gras, dus probeer ik zoveel mogelijk te stampen met mijn voeten en stok om ze alvast te waarschuwen zodat we niet op ze gaan staan.

Even snickeren

Meia heeft even een knakmomentje terwijl we verder stijgen op de berg. Ze heeft het warm, alles doet zeer en het continue stijgen ontmoedigd haar. We pauzeren in de schaduw om te ‘snickeren’ zoals Signe deze boostmomentjes heeft genoemd. Onze doorweekte t-shirts trekken we uit en hangen we over de takken om te luchten. Na voldoende water en afkoelen in de schaduw voelt iedereen zich weer een stuk beter en vervolgen we onze weg. Fosse komt naast me lopen. ‘mam, zullen wij ook eens een wandeltocht samen maken?’ Hij heeft duidelijk de smaak te pakken en geniet van de tocht. Mijn hart maakt een sprongetje, want wat is er leuker dan wanneer je kind net zo enthousiast is over jouw passie als jijzelf?

Bier in the middle of nowhere

De ene vallei volgt op de andere en uiteindelijk lopen we in een natuurgebied waar her en der een vakantiehuisje staat. Elke kans grijpen we om ons water bij te vullen. We hebben geluk, bij één van de hutjes zijn mensen bezig met hout hakken en andere werkzaamheden, en krijgen we een gekoelde fles water mee. We lunchen in de prachtige natuur, waar ik noodles maak, en we met elkaar brood met tonijn, plakjes worst en noten verdelen. Een uurtje later passeren we een ander huis, waar Steef nieuw water vraagt, en we naast volle flessen ook een blikje bier toegestopt krijgen. Lachend en dankbaar lopen we verder, een biertje in de the middle of nowhere! We dalen en stijgen verder, heuvel na heuvel, vergezicht na vergezicht.

We ruiken geurende bloemen en kruiden, en zien exotische exemplaren die we nooit eerder hebben gezien. De kilometers rijgen zich aaneen. Gelukkig stijgt het niet meer zo steil waardoor ons tempo hoger ligt nu. Ondertussen speur ik de omgeving af naar een geschikte kampeerplek, maar dit gebied leent zich allerminst om de tent op te zetten. op mijn horloge zoek ik de omgeving af naar een vlakte of bebouwing waar we kunnen kamperen, maar de openbare weg is nog een eind weg.

Synchroniciteit in de praktijk

We komen op een kruising van modderweggetjes waar we even pauzeren. Steef zit er een beetje doorheen, hij heeft last van pijntjes en weinig zin meer. Ook bij de kinderen begint de afstand zijn tol te eisen. Ons water gaat continu veel harder op dan we willen vanwege de hitte, waardoor we een chronisch tekort ervaren. Ik open een zakje zoute pinda’s voor een mentale boost terwijl ik in stilte bedenk hoe we met het watertekort moeten omgaan. Op dat moment komt er out of the blue een stoet 4×4 jeeps voorbijrijden. Meia springt direct op en zwaait met haar armen om de Tsjechen te laten stoppen. Dapper vraagt zij direct om water, en met succes: de achterklep gaat open waar voor ons een fles water wordt gepakt. Hoe bijzonder is dit! Iedere keer wanneer we iets nodig hebben, komt het bijna als vanzelf op ons pad. In dit geval zelfs letterlijk. Het is de ervaring die ik al zo vaak heb gehad tijdens de trektochten. The trail provides, wordt ook wel gezegd. Ik zie het vooral als een synchroniciteit: op het moment dat je je intenties en doelen helder hebt, helpt het universum een handje om dat te bewerkstelligen. Prachtig hoe dat werkt. Als we hier niet hadden gepauzeerd, hadden we de zeldzame voorbijgangers gemist. Toeval bestaat niet.

Spelletjes onderweg

Met extra water gaan we met meer vertrouwen verder, maar iedereen is er intussen wel klaar mee. het loopt al tegen 18u en het einde van de route is nog steeds niet in zicht. We proberen de motivatie erin te houden door samen vakantieherinneringen op te halen, spelletjes te doen en muziek te luisteren. Spelletjes die we vaak lopend doen zijn bijvoorbeeld woordslangen: dieren noemen, waarbij de laatste letter de beginletter van het volgende dier is. Of raadspelletjes: een voorwerp of mens in gedachten nemen en de ander hier vragen over laten stellen waar je alleen met ja en nee op mag antwoorden. Of gewoon gesprekjes aan de hand van vragen zoals ‘wat is je favoriete plek, waar wil je echt nog eens naartoe in je leven, welk beroep lijkt je leuk en waarom, etc.’

Nieuwe hoop en uitgestelde teleurstelling

We lopen intussen al uren door een bosrijk gebied, zonder veel uitzicht op de omgeving. Af en toe heb ik een beetje bereik, en benut ik die momenten om even op google maps te kijken. Volgens google zit er op 5,4km afstand een restaurant! Opgetogen en met hernieuwde hoop op een afsluiting van de avond met een lekkere, comfortabele maaltijd, zetten we de pas er weer in. Na zo’n 20min doorlopen kijk ik opnieuw en zie tot mijn schrik dat we verkeerd zijn gelopen. Shit! Hoe kan dat nou, we zijn geen afslag gepasseerd, die er volgens google maps wel zou moeten zijn. We lopen terug om deze te zoeken, maar op het punt dat deze volgens google zou moeten zijn, is er niks anders dan struikgewas, bomen en begroeiing. Als hier al ooit een pad is geweest, dan is dat al deccenialang overwoekerd. We hebben geen andere keus dan terug te keren naar de originele route en om te lopen richting de bewoonde wereld.

Geen water, wel bier

Van de vrolijke stemming van zonet is maar weinig over. Het is ineens alsof we met tegenwind door de stroop lopen. Iedereen zucht en raakt wat in zichzelf gekeerd. Ineens hoor ik ergens een auto in de verte, en even later zien we inderdaad de grote weg een stuk lager liggen, verderop. Maar langs de doorgaande weg is geen huis of andere bebouwing te zien. Het is enkel een provinciale weg door de bergen. Met onze blik speurend naar opties, worden we opgeschrikt door een grote, blaffende hond die ineens vanuit het struikgewas op ons af rent. Onze Mali twijfelt geen moment, en rent op zijn korte pootjes heldhaftig op de grote hond af. Door het geblaf heen, hoor ik ook een mannenstem roepen, hij lijkt de hond terug te roepen. Een man! Dan moet er een huis vlakbij zijn, of een auto! Ik zie een man bij een klein hutje staan, links van ons pad. Ik versnel mijn pas en vraag of hij water heeft. De man schudt ontkennend, maar trekt in dezelfde beweging triomfantelijk een groot blik bier tevoorschijn: ‘ik heb wel bier!’.

Opnieuw een knakmomentje

Ik weet niet of ik moet lachen of huilen. Geen water. We vinden eindelijk een levende ziel, maar hebben alsnog een probleem voor de nacht. Ik heb me tot dat moment sterk gehouden. De kinderen en Steef hadden het zwaar. Ik probeerde de sfeer erin te houden, door te zetten, te motiveren. Maar nu, terwijl de schemering inzet en ik uit al mijn opties ben, weet ik niet meer wat we nog kunnen doen. Marko, de jongen bij de hut, blijkt de toegang tot het bos te bewaken, om te controleren op illegale houtkap. Hij slaapt in een provisorisch hutje, zonder verdere voorzieningen, en lijkt te leven op blikken bier. Ik kijk het terrein waar zijn hut op staat rond. Het is vrij vlak, maar bezaaid met rotzooi, losse boomstronkjes, takken en andere dingen. Er staat een olievat dat uitpuilt van het afval. Een paadje loopt dieper het bos in naar een houten hokje, ik vermoed een plek die moet doorgaan als toilet.

Kamperen bij Marko

‘Kom op, drink tenminste een biertje met me mee’ dringt Marko aan. Ik heb dorst en het bier lonkt, het is tenslotte vocht. Dan kunnen de kinderen ons resterende water gebruiken. We hebben in ieder geval genoeg voor vanavond en morgenochtend als we zuinig doen. Wat er ook gebeurt, we zorgen er altijd voor minstens 3 liter voor ons vijven achter de hand te hebben. Dat komt nu goed uit. We vragen Marko naar huizen in de buurt, waar we water kunnen halen, maar die opties blijken er niet te zijn. Het restaurant dat ik op google zag, is hier nu zo’n 7km vandaan. Te ver voor vandaag, maar prima om morgen naartoe te lopen om ons water bij te vullen. ‘Kunnen we misschien hier onze tent opzetten?’ vraagt Steef aan mij. Ik kijk rond. Als we wat hout wegrollen, is er misschien net plek genoeg voor onze tentjes. We wagen het erop.

Fikkie stoken en spek roosteren

Marko is dolblij met onze vraag of we mogen blijven kamperen en werpt zich direct op als een avondprogramma vol entertainment. Zo te horen is dit blik bier niet zijn eerste van vandaag, maar Marko blijft ontzettend vriendelijk en gastvrij en weet de kinderen nieuw leven in te blazen door zich te ontpoppen als een ware kindervriend en ze mee te nemen om een vuurtje te maken waarboven we spek roosteren die hij van huis heeft meegenomen. Hij deelt zijn eten met ons: brood en spek, en zijn dierbare bier. Ik verbaas me over de energie die de kinderen ineens weer ergens vandaan hebben getoverd. Ze kletsen en bewegen energiek met Marko, helpen de boomstronken wegrollen bij de kampeerplek en het vuur aanmaken terwijl wij de tenten opzetten. Ongelooflijk wat een veerkracht kinderen hebben.

Waar zij hun pijntjes en vermoeidheid op slag lijken te zijn vergeten, overvalt de vermoeidheid mij ineens. Ik ril, mijn kuiten zijn erg verbrand en doen zeer, ik ben kapot en heb dorst. Ondanks de inspanningen heb ik totaal geen honger, dus drink ik vooral en wil dan zo snel mogelijk mijn bed in om te slapen. Steef maakt pastamaaltijden klaar, laat er ééntje aanbranden, waardoor we nog minder water overhouden. Met moeite eet ik een paar hapjes voor ik dankbaar afscheid neem van Marko, die nu duidelijk op zijn praatstoel zit en blij is met de aanspraak die hij heeft.

Een tegenvaller…

Ondertussen zoek ik mijn oplaadkabel van mijn horloge, waar onze gps route staat. Ik graai in mijn tas, maar het kabeltje zit niet in mijn bovenvak waar hij hoort. Ik probeer de andere vakjes, mijn jas- en broekzakken… oh god… ik kom de tent weer uit: ‘de oplaadkabel is weg’. Steef en ik keren we de tassen binnenstebuiten, zonder succes. Mijn hart klopt in mijn keel, en de tranen springen in mijn ogen. Mijn horloge is onze lifeline, onze navigatie! Zonder horloge kunnen we niet lopen! Ik breek mijn hoofd over de plekken waar ik hem heb gebruikt en kom uit op de tuin waar we vanmorgen zijn vetrokken: ik weet dat ik hem de dag ervoor op de picknicktafel heb gebruikt. Shit! Zou hij daar nog liggen? Hoe komen we daar nu terug? En wat nou als hij daar niet ligt? Zou deze garmin kabel wel te koop kunnen zijn in Bosnië? Ik heb nog nergens een elektronicazaak gezien hier. Ik kan wel janken, hoe is dit mogelijk! Als ik mijn horloge niet kan opladen, kunnen we niet verder en moeten we onze tocht noodgedwongen afbreken. Steef stelt voor dat we gaan slapen en morgen verder kijken. Het is donker nu, misschien ligt hij wel ergens op de grond. Misschien heeft Marko een idee.

Het bericht Trektocht door Bosnië: Drvar naar Ostrelj verscheen eerst op Struin Stories.

De volgende dag staan we uitgerust op, wat later dan anders, en nemen dankbaar afscheid van het stel. Mali heeft ook gelogeerd buiten, en sluit weer bij ons aan alsof hij nooit anders heeft gedaan. We hopen maar dat we hem in Drvar kwijtraken, waar hij misschien meer overlevingskansen heeft en iemand misschien voor hem wil zorgen. We lopen verder naar beneden, richting het dorpje Bastasi, een voordorp van Drvar. In vroeger tijden was Drvar een florerende stad, met diverse fabrieken met tienduizenden werknemers. Ten tijde van de oorlog en daarna is er een complete leegloop gekomen. Er zijn nog maar een paar duizend inwoners over. Veel Bosniërs zijn gevlucht en niet meer teruggekomen. De leegloop van het land is overal zichtbaar en voelbaar.

Kapotgeschoten land en bange beren

David vertelde geëmotioneerd hoe hij dit heeft ervaren. Hoe moeilijk moet het zijn om je land zo kapot te zien gaan. David gaf aan dat er nooit een duidelijke oorzaak of aanleiding is geweest voor de oorlog, behalve het eeuwenoude riedeltje dat volgens hem altijd tot oorlog leidt: een machtskwestie. Volgens David leefden de Bosniërs voor de oorlog juist volledig in harmonie en vrede met elkaar. Ook zijn huis heeft hij weer helemaal opnieuw op moeten bouwen. Er is zoveel verwoest, dat bijvoorbeeld ook alle waterleidingen niet meer bruikbaar waren en in onbruik raakten. De bronnen die voorheen voorzagen in drinkwater uit de bergen, veranderden hun loop door de vele gevallen bommen. De beren, zo gaf David aan, zijn nu schuw geworden door de bombardementen en laten zich vrijwel nooit zien. Ze hebben geleerd bang te zijn van mensen. Zo had ik er nog niet over nagedacht, maar het klinkt logisch. Het helpt voor mij in ieder geval om er wat relaxter mee om te gaan.

Aan de slivovic om 11 uur ’s ochtends

In Bastasi worden we geroepen door een groepje mensen die in de schaduw in hun tuin zit. Willen we water? Ja graag, dat kunnen we wel gebruiken! De familie nodigt ons direct uit in de tuin en haalt er stoelen en krukjes bij. Ze halen water, maar ook zelfgemaakte limonade van kersen voor de kinderen en slivovic voor ons. Het is tenslotte al bijna 11 uur. Eén van de vrouwen blijkt te zijn opgegroeid met David, en is verheugd om te horen dat we vannacht daar sliepen. De man die ons binnenhaalde, kan een klein beetje Engels, en vertelt dat hij en zijn familie hier Servisch is, net als de meeste Bosniërs in dit gebied. Hij legt uit dat er een verhouding is tussen het zuiden en noorden, die vergelijkbaar is zoals bij de Vlamen en Walloniërs. Ze leven in één land, maar voelen zich eigenlijk twee verschillende volken. Het is met iedere ontmoeting met de Bosniërs een warm bad, vol gastvrijheid en hartelijkheid. Onze kinderen worden geknuffeld en bewonderd, we krijgen tips en aanmoedigingen en nemen met een warm gevoel weer afscheid, met goed gevulde waterflessen en blazen.

Yoghurt met augurken

Een beetje tipsy van de slivovic op de ochtend lopen we kort daarna Drvar in, waar we tot onze grote opluchting inderdaad een pinautomaat vinden, en ook diverse supermarktjes. We proppen ons vol met vers fruit en rauwkost en doen ons tegoed aan een pot augurken en pot yoghurt. Een tenenkrommende combinatie, maar vooral functioneel zodat we deze zware spullen niet met ons mee hoeven dragen straks. Terwijl wij nog inkopen doen, wordt Mali buiten de supermarkt gevoerd door een dame, die een blik hondenvoer voor hem koopt. Nadat hij zich gulzig tegoed doet aan zijn eerste eten sinds dagen, verkiest hij daarna echter wederom ons gezelschap en vleit zich aan onze voeten onder tafel op het terras.

Onze aanloophond neemt het serieus

Op het terras van het hotel gebruiken we de wifi om de route voor de komende dagen goed te bekijken. We kunnen proberen aan het einde van het stadje een plek te vinden, of nog de berg omhooglopen en daar op een hoogvlakte kamperen. Maar dan moeten we nog flink wat hoogtemeters maken en zo’n 10km extra lopen. We hopen daarom dat we aan het einde van het stadje misschien de tent in iemands tuin kunnen opzetten.

Na een tijdlang langs de weg te hebben gelopen, buigen we hiervan af als we een bordje zien die naar een vissersplek verwijst. Hier treffen we in de buurt ervan een schapenweide en een klein stroompje. Een jongen van een jaar of 14 komt voorbij, en we vragen of we op de wei onze tent mogen neerzetten. Hij is bevriend met de zoon van de eigenaren van dit terrein en geeft aan dat het geen probleem is. Maar zodra we het hek door zijn, blijkt Mali steeds serieuzere vormen van waaksheid aan te nemen, en stuift ineens op de kudde schapen af die vredig staat te grazen aan de andere kant van de weide. Mali rent als een kleine bruine flits over het gras, luid blaffend, waarna de hele kudde angstig in beweging komt, en vervolgens met een luid geblèr het hele veld over wordt gedreven, achternagezeten door een fanatieke kleine hond. Het is ondanks alles vooral een komisch gezicht, en ik kan het niet helpen, de tranen rollen over mijn wangen van het lachen van de absurditeit van de hele situatie. Mali houdt echter vol, en laat de arme schapen nóg een hele ronde over de weide rennen. Steef trekt de conclusie dat hier onopvallend slapen dus geen optie is, met een opdringerige waakse aanloophond. Dus klimmen we het hekje weer over, wat Mali op magische wijze direct in de gaten heeft en de schapen eindelijk met rust laat om ons te volgen.

Kamperen langs de rivier

Hier staan we op een klein groenstrookje, vlak naast ene huis met een hek eromheen. De jongen gaf al aan dat de eigenaar niet aanwezig is. We gokken het er daarom op de tenten hier op het gras langs de beek te zetten. De kinderen spelen in de beek terwijl wij de tenten opzetten, en zien ineens een auto naar het huis rijden. ‘Oh, de eigenaar komt eraan! Kunnen we alsnog toestemming vragen om hier te staan.’ Een vrouw stapt uit en geeft aan dat het geen probleem is dat we daar kamperen. Als ze haar auto op haar terrein heeft geparkeerd, komt ze weer teruggelopen en roept ons: waarom gaan we niet in haar tuin staan? Ze heeft water en een picknicktafel, we mogen natuurlijk gebruik van maken. Jawel hoor, we hebben weer eens mazzel!

Opnieuw hebben we mazzel!

Blij slepen we onze spullen de tuin in en de kinderen zijn in hun nopjes als ze 2 hangmatten tussen de bomen ontdekken. De vrouw duikt naar binnen en komt met haar armen vol eten en drinken weer naar buiten: chocola, Fanta, flesjes bier, een zak snoep… Ze stopt het ons toe en gaat zelf weer op pad, ze moest enkel wat ophalen thuis en is pas morgen weer terug. Wat een vertrouwen en gastvrijheid geven de mensen hier! We genieten van de rustige avond, doen spelletjes aan de picknicktafel, chillen in de hangmat en ik schrijf tot het te donker is om nog iets te zien. Plakkerig en bezweet van de wandeldag kruipen we onze tent in. Mali zoekt een plekje onder de kleine caravan die ook in de tuin staat.

Het bericht Trektocht door Bosnië: Boboljusci naar Drvar verscheen eerst op Struin Stories.

De volgende ochtend word ik al 2 minuten voor de wekker wakker, perfect. We breken ons kamp af en gaan de watervallen bezoeken waar Martin Brod bekend om staat. We krijgen gezelschap van de campingzwerfhond die met ons meewandelt. Bij de watervallen kijken we onze ogen uit, maar krijgen niet veel tijd om hiervan te genieten, want de wolken breken open, en storten hun regen op ons. Ook begint het te onweren en moeten we ons haasten om regenkleding aan te trekken en de tassen in hun hoezen te stoppen. De campingzwerfhond heeft zich ook direct uit de voeten gemaakt.

Mali, onze tijdelijke vakantiehond

We schuilen voor de regen, maar trekken na een poosje de conclusie dat het voorlopig wel blijft regenen, dus gaan toch maar op pad. Hier haakt een andere zwerfhond aan bij ons gezelschap, die zich niet laat wegjagen door de regen. In Martin Brod lopen we maar liefst 3 keer verkeerd voor we de goede route vinden, waardoor we al 4km hebben gemaakt voor we überhaupt het dorp uit zijn. Uiteindelijk komen we op een echt wandelpad, die de berg opslingert tussen het natte gebladerte door. We zien een gigantische pad, die lijkt op een grote steen. Het pad slingert omhoog, en we puffen in onze regenkleding bij de eerste serieuze hoogtemeters van onze tocht. Het bos is sprookjesachtig en voelt heel oud. Het is duidelijk dat hier weinig mensen komen.

Wild in de bossen

De regen is intussen overgegaan in een zachte miezer, en tussen de felgroene beplanting hangen mistslierten over de weg. De wolken blijven laag tussen de heuvels hangen en ontnemen grotendeels het uitzicht. Het bos voelt mysterieus, oud. Ik hoor de bomen zachtjes fluisteren over onze komst, die voor hen net zo onverwacht is. Eindelijk stopt de regen, en breekt de zon weer door, die direct een warmte met zich meebrengt en daarmee de belofte voor een hete dag. In de stilte van de bossen herinner ik me weer dat hier beren en wolven leven en andere dieren die in het dichte woud huizen. Van de week hebben we al een groot hert zien oversteken, en de Hongaar vertelde dat hij een familie everzwijnen tegen het lijf was gelopen.

De stuipen op het lijf gejaagd

Onze zwerfhond loopt nog steeds met ons mee, en hebben we intussen Mali genoemd, wat zoveel als ‘kleintje’ betekent. Ik vraag me toch af wanneer hij besluit af te haken, want wij komen niet terug in Martin Brod. Af en toe rent Mali het bos in en begint dan hard te blaffen naar iets… Uit angst houd ik halt, in de veronderstelling zo een grommende beer uit de bosjes te zien springen als reactie op het geblaf. Iedere keer komt Mali echter weer kwispelend en vrolijk uit de bosjes terug, om ditzelfde grapje een paar minuten later weer te herhalen. Het bezorgt me keer op keer een halve hartverzakking.

Genieten van wilde, ongerepte natuur in Bosnië

We lopen richting Drvar, maar zullen daar pas morgen aankomen. Vanavond gaan we ergens wildkamperen op de route. Heel af en toe staat er een schamel huisje vlak bij onze route, die we vrijwel allemaal opzoeken om ons water steeds weer aan te vullen. Iedereen begroet ons hartelijk. Als we na de hoogtemeters boven komen, lopen we op een soort hoogvlakte in een meer open gebied. We genieten van de schitterende omgeving, de weidsheid en rijen opeenvolgende heuvels en bergen, zo ver je kunt kijken. Er is vrijwel geen bebouwing te zien. De heuvels kleuren groen en goudgeel van het zomergras. Vlinders in allerlei kleuren en vormen dartelen boven het gras, terwijl Mali vrolijk naast ons mee hobbelt en niet van onze zijde wijkt. We zien een onduidelijk bord dat het wandelpad Via Dinarica aangeeft richting Drvar, en besluiten deze te volgen. Algauw eindigt dit pad in het niks, en staan we in een groot open veld. Met behulp van mijn gps op mijn horloge probeer ik een pad te ontwaren in het heideachtige landschap, maar zonder succes.

Doodlopende paden

Ineens bekruipt me weer die angst, want ik besef dat we in een open vlakte staan, zonder pad, in een land met niet opgeruimde mijnen. De verantwoordelijkheid die ik draag als moeder naar mijn kinderen weegt zwaar. Wat doen we? We besluiten terug te lopen zoals we kwamen, en lopen in elkaars voetstappen. Bij een duidelijk autospoor besluiten we die te volgen in de richting van waar mijn gps naartoe lijkt te wijzen. En inderdaad, gelukkig komt deze uit op onze oorspronkelijke route. Wat een opluchting! Hier is direct ook een mooie plek om te lunchen. We rollen de foliematjes uit en trekken het eten uit de tassen. Ik kook water voor de noodles, Steef snijdt plakjes worst af, en we vullen een leeg blikje tonijn met water voor Mali, die zich hijgend laat neerploffen in het gras naast ons. Die arme hond weet nog steeds niet van wijken, en we voelen ons inmiddels verantwoordelijk om voor hem te zorgen, maar zijn tegelijkertijd bang dat hij dan nooit meer weggaat als we hem voeren.

Op naar een slaapplek

Na de lunch slingert het pad eerst een stuk naar beneden, en vervolgens weer omhoog. Na behoorlijk wat kilometers bereiken we een schitterende hoogvlakte op 1000m, waar de gouden heuvels fluweelzacht ogen, met het zachte gras zachtjes wuivend tot aan de horizon. ‘Welkom op de camping!’ Roep ik naar de rest. Maar Steef wijst erop dat we maar 3l water hebben: dat is voor 5 man te weinig om het avondeten en ontbijt mee te maken en van te drinken. Hij stelt voor om huizen te zoeken om water te vragen, misschien mogen we met toestemming wel ergens onze tent opzetten.

Water vragen

Een beetje teleurgesteld om deze prachtige plek achter ons te laten lopen we verder, en zien in de verte hier en daar een gebouwtje opdoemen. We proberen deze 3 huizen, maar treffen behalve hard blaffende waakhonden niemand aan. We besluiten door te lopen en zetten de afdaling in, weg van de hoogvlakte. Toch maak ik me geen zorgen, ik heb het vertrouwen dat het hoe dan ook wel goedkomt. Het is bovendien nog vroeg genoeg om een stukje door te lopen. Na een poos komen we op een splitsing: omhoog en naar links staat een huis, en rechts vlakbij naar beneden. We kiezen voor het huis rechts. Terwijl Steef de lege flessen meeneemt om te vragen om water, blijven wij op onze rugzakken zitten uitpuffen tot hij terug is.

Met onze neus in de boter

Terwijl ik daar zit, lijkt het of ik Steef Nederlands hoor praten tegen de man des huizes. Ik ben echter te ver weg om het te verstaan, en zal me wel vergissen. Als Steef ons later roept en wenkt, geeft hij aan dat we moeten komen. We mogen daar kamperen! David, de man met wie Steef sprak, blijkt een Nederlandse vrouw, Anneke, te hebben en jaren in Nederland te hebben gewerkt. Hoe toevallig is dat! Het stel verwelkomt ons warm en haalt bier en limonade. De kinderen hebben hun zwembad gespot, en mogen tot hun grote vreugde lekker zwemmen. Ondertussen kletsen we uitgebreid met het stel, dat vertelt over de oorlog en de impact ervan op het land, de scheiding tussen Noord- en Zuid-Bosnië, hoe ze tegen de situatie in Nederland aankijken, enzovoort.

Hans en Grietje huisje

David geeft aan dat hij een gastenverblijf heeft gemaakt op zijn terrein, en dat wij daar mogen slapen vannacht. We vallen echt met onze neus in de boter! Als hij ons meetroont naar zijn vakantiehuis, valt onze mond open van verbazing. Midden in het bos, in het groen tussen de heuvels staat een houten Hans en Grietje huisje, met een mini woonkamer en zelfs een keuken met bar. Wat een luxe! Het is zo’n cadeau om te leven vanuit overgave en dan zulke mooie verrassingen op je pad te treffen. Als we alles hadden gepland of geboekt, was dit tenslotte nooit gebeurd.

Het bericht Trektocht door Bosnië: Martin Brod naar Boboljusci verscheen eerst op Struin Stories.